Ιστορία του Τόπου

Ο Λιάς (πρώην "Λειάς") είναι Ελληνικό  χωριό σε υψόμετρο περίπου 750 μ. του ορεινού συγκροτήματος Μουργκάνα, έναντι του Τσαμαντά, του δήμου Φιλιατών. Ανήκει στο νομό Θεσπρωτίας, της  περιφέρειας Ηπείρου.

Βρίσκεται στο βορειότερο τμήμα του νομού, σε απόσταση περίπου 65 χλμ. βορειοανατολικά από την Ηγουμενίτσα και περίπου 70 χλμ. βορειοδυτικά από τα Ιωάννινα

Πρόκειται για χωριό, ο πληθυσμός του οποίου, ασχολούμενος κυρίως με την κτηνοτροφία και τη γεωργία, το 1928 αριθμούσε 814 κατοίκους, διαθέτοντας δημοτικό σχολείο, οικοκυρική σχολή, τηλεφωνείο, ενεργό στρατιωτικό φυλάκιο και σταθμό χωροφυλακής.

Το 1948 το χωριό ερήμωσε και οι περισσότεροι κάτοικοι κυρίως γυναικόπαιδα βρέθηκαν στις Λαϊκές Δημοκρατίες των Βαλκανίων.

Πολλοί εκ των κατοίκων που αποδημούσαν παλαιότερα στις μεγάλες πόλεις όπως και στην Αθήνα μετέρχονταν το επάγγελμα του πλανόδιου κασσιτερωτή (καλατζή), μιλώντας μάλιστα και την ιδιαίτερη συνθηματική γλώσσα τα λεγόμενα "καλαντζίδικα" ή "αλειφιάτικα".

Η ιστορία του τόπου φαίνεται να χάνεται βαθιά στους αιώνες. Απο τις  αφηγήσεις των ντόπιων μέχρι τις επιστημονικές αναφορές ερευνητών, έχει αποδειχθεί ότι η ιστορία του τόπου έχει μεγάλο εύρος. Απο την Ρωμαϊκή κιόλας περίοδο καθώς και από την εποχή της βασιλεία του Πύρρου με το κάστρο της πόλης, ερείπια του οποίου ακόμη σώζονται αλλά είναι δυστυχώς δυσπρόσιτα αλλά και όπως μαρτυρούν τα ευρήματα από τις ανασκαφές στη γύρω περιοχή.  Η ιστορία του τόπου φαίνεται να αρχίσει από το Βυζάντιο και την ορθόδοξη πίστη, τον ξεσηκωμό του Διονυσίου του Σκυλόσοφου, την περιοδία του Πατροκοσμά  μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις πληγές του εμφυλίου.

Χαρακτηριστική ιστορική αναφορά αποτελεί η φράση του Λόρδου Βύρωνα, το 1810, ο οποίος αγναντεύοντας από τη Ζίτσα, πρωτοαντίκρισε τον ορεινό όγκο της Μουργκάνας και τον ποταμό Καλαμά και έγραψε προφητικά: «…αυτές οι περιοχές της Ηπείρου – με τα βουνά που δεν έχουν όνομα και με τα ποτάμια που δεν υπάρχουν σε κανένα χάρτη,  μπορεί κάποτε να γίνουν σημαντικότερες για την πέννα και το μολύβι απ’ ότι η στεγνή τάφρος του Ιλισσού ή τα έλη της Βοιωτίας».

Το χωρίο Λιάς, καθώς και η ευρύτερη περιοχή, έγινε κυρίως γνωστή, σε όλη την υφήλιο, από τον Λιώτη συγγραφέα Νίκο Γκατζογιάννη (Nicolas Gage), με το συγγραφικό του έργο "ΕΛΕΝΗ". Το συγγραφικό έργο "Ελένη" αποτελεί μία αδιαμφισβήτητη παραδοχή των αρνητικών αποτελεσμάτων που επέφερε ο εμφύλιος πόλεμος στις περιοχές της Ηπείρου. 

Έγκυρες ιστορικές αναφορές αναφέρουν πως στην παραδοσιακή βρύση της Γκούρας, δίδαξε ο μεγάλος απόστολος του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας, Κοσμάς ο Αιτωλός – ο «Πατροκοσμάς» – λίγο πριν τον μαρτυρικό του θάνατο στη Βόρειο Ήπειρο το 1779.

Δίπλα απο τον παραδοσιακό ξενώνα Λιά βρίσκεται η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής η οποία πλέον είναι γνωστή, κυρίως στους λάτρεις της τέχνης, μιας και τον περασμένο αιώνα, σε ανασκαφές για την ανέγερση της εκκλησίας ανακαλύφθηκε ένας πραγματικός θησαυρός αγιογραφιών του γνωστού ζωγράφου ''Θεόφιλου''.

Ο Λιάς αποτελεί ένα ιστορικό μνημείο της φύσης καθώς και της ιστορίας του μεσοπολέμου αναγνωρισμένο τόσο απο κρατικούς όσο και ευρωπαϊκούς φορείς. Στους επισκέπτες του ιστορικού αυτού τόπου συγκαταλέγονται πλήθος επωνύμων και καταξιωμένων προσώπων της πολιτικής και καλλιτεχνικής σκηνής εγχώριας και παγκόσμιας σκηνής. Χαρακτηριστικά, και με βάση των γραπτών αναφορών του βιβλίου επισκεπτών του Ξενώνα Λιά, περιλαμβάνονται γνωστοί Άγγλοι συγγραφείς όπως ο N. Hammond και Cris Woodhouse, οι σκηνοθέτες Ηλίας Καζάν και Πήτερ Γέιτς, καθώς και ο πρώην πρωθυπουργός της Ελλάδος κ. Κωνσταντίνος Μητσοτάκης ο οποίος ταξίδεψε στο Λιά, στις 22 Ιουλίου 1990. Επιπλέον, ο Γερουσιαστής Μαϊκ Δουκάκης, αμερικανοί πρέσβεις όπως ο Ntaniel Smith, Peter Peterson και David D. Pearce καθώς επίσης και οι πρέσβεις του Καναδά και της Ουγγαρίας.